Beyin Değişir: Alışkanlıklarımız Sandığımız Kadar Sabit Değil

Hayatta hepimizin “Keşke yapmasam ama yine yaptım” dediği davranışları vardır. Kimi zaman öfkeye hızlıca kapılır, kimi zaman aynı düşünce döngüsünde sıkışır, kimi zaman da bize iyi gelmediğini bildiğimiz hâlde alışkanlıklarımızı sürdürürüz. Zamanla bu davranışların değişmez bir kişilik özelliği olduğuna inanır, karakterimizin bir parçası sayarız. Oysa nörobilim, bunun gerçeği yansıtmadığını; beynin yaşam boyu değişip yeniden yapılanma kapasitesine sahip olduğunu ortaya koyuyor. Yani yalnızca davranışlarımız değil, o davranışları yönlendiren sinirsel yollar bile yeniden inşa edilebilir.

Alışkanlıklar, beynin enerji tasarrufu yapabilmek için oluşturduğu kısa yollardır. Bir davranışı ne kadar sık tekrar edersek, o davranışın sinirsel ağı o kadar güçlenir ve otomatikleşir. Bu nedenle bazı davranışlar “Ben böyleyim” hissi verir; çünkü beyin en sık kullanılan yolu varsayılan seçenek olarak sunar. Buna karşılık kullanılmayan yollar zamanla zayıflar, yeni yollar ise düzenli tekrar sayesinde hızla güçlenebilir. Sonuç olarak karakter dediğimiz şey, sandığımız kadar sabit değil; deneyim, tekrar ve duygusal öğrenmeyle sürekli şekillenen bir örüntüdür.

Değişimin zor gelmesi ise irade eksikliğinden değil, beynin alışık olduğu yolu koruma eğiliminden kaynaklanır. Yeni bir davranış başlangıçta daha fazla çaba ister ve yorucu hissettirebilir. Ancak bu yalnızca geçici bir süreçtir. Davranış tekrarlandıkça yeni sinirsel yol güçlenir ve kısa süre sonra beyin bu yeni yolu da otomatik hâle getirir. Zor olan değişim değil; beynin kısa süreli uyum sürecidir.

Bu durumu anlamanın en basit yolu bir bebeğin öğrenme sürecine bakmaktır. Bir bebeğin uyku düzeni, yemek alışkanlığı ya da bir davranışı bırakma sürecinde gördüğümüz şey şudur: Ebeveynin birkaç kez gösterdiği yeni model kısa sürede benimsenir ve eski alışkanlık kendiliğinden kaybolur. Yetişkin beyninin de çalışma mantığı farklı değildir; doğru tekrar, yaş kaç olursa olsun değişimi mümkün kılar.

Bir alışkanlığı bırakmak, zihinde boşluk yaratır ve o boşluğun sağlıklı bir alternatifle doldurulması gerekir. Bu nedenle kişinin kendine şu soruları sorması önemlidir:
• Bana zarar veren davranış hangisi?
• Yerine neyi koymak istiyorum?
• Bu yeni davranışı sürdürebilmek için neye ihtiyacım var?

Zarar veren davranışı bastırmak değil, yerine işlevsel bir seçenek koymak kalıcı değişimin temelidir.

Davranış bilimi, değişimi sürdürülebilir kılanın büyük kararlar değil, küçük ama düzenli adımlar olduğunu vurgular. Bazen yalnızca bir davranışı bir dakika ertelemek, birkaç saniye derin nefes almak ya da yaşadığımız duyguyu isimlendirmek bile sinir sisteminde yeni bir yol açmaya yeter. Değişim çoğu zaman devrimsel değil, mikroskobiktir; fakat bu küçük adımlar birikerek büyük dönüşümlere kapı aralar.

Unutmamak gerekir ki değişimin en derin dinamiği davranış değil, duygudur. Öfkeyi bastırmak, kaygıyı görmezden gelmek ya da kırgınlığı ifade edememek davranışlarımızı şekillendiren temel unsurlardır. Duygularını fark edip düzenleyebilen bireylerde hem ilişkiler güçlenir hem özgüven artar hem de davranış değişimi kolaylaşır. Bu nedenle alışkanlık değişiminin en güçlü ayağı duygusal düzenlemeyi öğrenmektir.

Sonuç olarak; alışkanlıklarımız kaderimiz değildir. Beynimizin yıllar içinde güçlendirdiği yolların bir yansımasıdır. Kendimizi tanıdığımız, değiştirmek istediğimiz davranışı belirlediğimiz ve yerine daha sağlıklı bir alternatif koyduğumuz sürece değişim mümkündür. İnsan, hangi yolu tekrar edeceğini seçtiği anda dönüşüm süreci başlar. Çünkü mesele kişiliğimizin sabit olması değil; beynimizin hangi yolu güçlendirmeye devam edeceğine karar vermesidir.